Platon mag

Jednym z najbardziej pomijanych aspektów transformacji od średniowiecza do czasów nowożytnych było to, jak mieszkańcy Europy Zachodniej postrzegali starożytną przeszłość i swoje miejsce w historii. Ludzie średniowiecza, zwłaszcza w Anglii i Europie Zachodniej, od dawna postrzegali swoją historię poprzez pryzmat tradycyjnych eposów i opowieści o takich postaciach, jak król Artur, król Alfred, francuski wojownik Roland i wielu innych, które mogą być znane współczesnym odbiorcom lub nie. Popularność tych opowieści różniła się w zależności od regionu i rozprzestrzeniała się dzięki połączeniu tradycji pisanej i ustnej. Dzisiejszy konsensus akademicki nadal uznaje niektóre z tych postaci (takie jak Alfred i Roland) za rzeczywiste postacie historyczne, ale całkowicie odrzuca inne (król Artur) jako mity i legendy. Wydaje się, że średniowieczna publiczność zawsze akceptowała wszystkie te postacie jako równie historyczne, choć miała bardzo różne rozumienie takich postaci, jak Platon.

Średniowieczni uczeni z Oksfordu, Cambridge, Uniwersytetu Paryskiego i innych dawnych uczelni znali Platona, ale nie jako klasycznego filozofa greckiego. Na przykład w późnym średniowieczu w Anglii kojarzono go z popularnym zielnikiem lub książką o ziołach leczniczych. Jego imię było również związane z traktatami o metafizyce (temacie poruszonym również w Timajosie i późniejszych dziełach neoplatoników), astrologii, alchemii, a nawet przepowiedniach dotyczących greckiego króla, z których wszystkie były dostępne w Anglii w okresie średniowiecza. Według Jayne’a Platon był zatem znany bardziej jako ezoteryk, „lekarz-magik-uczony”.⁴ Pod pewnymi względami średniowieczne wyobrażenie o Platonie można nawet porównać do Hermesa Trismegistosa, legendarnej postaci, która wydaje się być cytowana bardziej jako symbol lub mit niż prawdziwy człowiek. W każdym razie współczesna nauka odrzuciła pogląd, że te pisma napisał ten grecki filozof.

Częścią procesu modernizacji średniowiecznego świata było przekształcenie średniowiecznego maga Platona w klasycznego filozofa Platona przy użyciu bardziej zgodnej z historią literatury, która została nagle odkryta we Florencji w okresie renesansu. To nowoczesne wyobrażenie Platona jako klasycznego filozofa greckiego wydaje się być całkowicie nieznane w bibliotekach Anglii aż do roku 1111, kiedy to po raz pierwszy pojawił się Timajos i pozostał jedynym prawdziwym dziełem Platona w Anglii przez około dwa stulecia, aż do pojawienia się Fedona w roku 1340. Nawet włoski renesansowy uczony Petrarka (1304–1374) początkowo był w stanie znaleźć kopie Timajosa i Fedona tylko w swojej ojczyźnie. W porównaniu z Włochami Anglia była nadal stosunkowo małym krajem na obrzeżach Europy Zachodniej, z jeszcze mniejszą dostępnością literatury. Godne uwagi jest to, że w obu krajach dostępnych było niewiele prawdziwych dzieł Platona, zwłaszcza biorąc pod uwagę względną obfitość ezoterycznych rękopisów fałszywie mu przypisywanych.

Klasycyści współcześnie nazywają błędnie przypisane i fałszywe dzieła Platona „Pseudo-Platoniką”. Oprócz bardziej metafizycznych i ezoterycznych średniowiecznych dzieł przypisywanych Platonowi, Pseudo-Platonika obejmuje również bardziej klasyczne łacińskie dialogi filozoficzne, takie jak Alkibiades, części I i II, Erastae, Epigramy, Definicje, Konfabulacje, Demodokos, Eryksjas, Aksjoch i wiele innych. Teksty te stylem i treścią przypominają bardziej klasycznego Platona, ale współcześni uczeni uznali z różnych powodów, że nie był on ich autorem.

Teksty, których autentyczność historyczna jest przedmiotem dyskusji i odrzucenia przez uniwersytety, mogą wydawać się niepokojące, ale średniowieczni uczeni należeli do Kościoła rzymskiego i przez wiele stuleci otwarcie potępiali takie ezoteryczne dzieła jako heretyckie. Na przykład, kiedy w XII wieku słynny średniowieczny pisarz Abelard zainteresował się średniowiecznym Platonem, władze katolickie „bezlitośnie uciszyły” go.⁵ Abelard nie czytał tego samego Platona, o którym myśli większość ludzi dzisiaj, ale Platona średniowiecznego. Apokryfy platońskie nadal się rozpowszechniały, tak że późnośredniowieczni uczeni znali Platona prawie wyłącznie z tego zbioru obecnie odrzuconej i niegdyś zakazanej literatury. Nawet uczeni z Oksfordu znali Platona głównie jako astrologa aż do renesansu. To właśnie w tym średniowiecznym świecie, w którym Platon był początkowo rodzajem ezoterycznego maga, późnośredniowieczna publiczność czytała i interpretowała Timajosa i zawarte w nim odniesienia do Atlantydy.⁶

 

Odrodzenie Platona w renesansie

Odrodzenie klasycznego Platona rozpoczęło się w latach 1390., kiedy to klasyczny grecki uczony, nauczyciel i agent bizantyjski Manuel Chrysoloras opuścił ogarnięte walkami Cesarstwo Bizantyjskie, aby odwiedzić włoskie miasta Wenecję, a następnie Florencję. To właśnie we Florencji w XV wieku on i jego uczniowie (w szczególności Leonardo Bruni) po raz pierwszy przedstawili większość uznanych dzieł Platona w tekstach łacińskich oraz trzy odrębne tłumaczenia Państwa Platona (wydane w latach 1402, 1439 i 1447), Gorgiasza (w języku łacińskim w roku 1409), Obronę Sokratesa (1409–1412), Kritona (1423) oraz część Uczty (1435) i inne. Wiele z tych dzieł było wcześniej rzadkich lub nieznanych w Europie Zachodniej, a wszystkie (z wyjątkiem Timajosa i Fedona) były całkowicie nieznane w Anglii. Mimo to idee zawarte w tych nowo pojawiających się tekstach przypadkowo wpłynęły na toczące się w tym czasie debaty religijne i polityczne, istotne dla urzędników kościelnych i państwowych we wczesnym renesansie.

To odkrycie na nowo popularnego europejskiego rozumienia historii w okresie renesansu było dziełem sieci duchownych katolickich, działających głównie we Włoszech, Francji i Niemczech. W okresie od XV do XVII wieku ludzie tacy jak francuski uczony kalwiński Joseph Scaliger (1540–1609) sformułowali podstawowe ramy historii świata, jaką znamy dzisiaj. Pierwsi annaliści i chronolodzy opierali się w dużej mierze na nowo przetłumaczonych dziełach, które zostały wprowadzone do renesansowej Europy z Florencji w ramach odrodzenia greckiej nauki, które rozpoczęło się w XV wieku. Tymczasem stare średniowieczne rękopisy, takie jak Timajos, podważały te nowe ramy i nigdy nie pasowały do nich idealnie. W średniowiecznej Europie dość często pojawiały się niestandardowe historie porównywalne z opowieścią o Atlantydzie, które dla współczesnych historyków mogą być trudne do umiejscowienia w kontekście, dlatego też są one łatwo odrzucane przez nieświadomych lub nieuczciwych autorów bez głębszej analizy jako dzieła fałszywe lub oszukańcze.

 

Pseudo-Platonika

Bliższe zbadanie Pseudo-Platoniki skłoniło uczonych do odrzucenia autentyczności tych tekstów z wielu różnych powodów. Ogólnie rzecz biorąc, pisma te można podzielić na dwie odrębne kategorie: (1) fałszywe dzieła greckie i łacińskie, które prawdopodobnie krążyły wraz z oryginałami od czasów samego Platona; oraz (2) dzieła przetłumaczone ze źródeł arabskich lub syryjskich w średniowieczu i przypisane Platonowi, ale niemające znanych odpowiedników w żadnej części starożytnej literatury greckiej.

Pierwsza kategoria wydaje się przynajmniej powierzchownie zgodna z obecnie przyjętymi poglądami tego starożytnego filozofa, a niektóre teksty są tak zgodne z przyjętą literaturą, że niektórzy badacze nadal debatują, czy te teksty powinny w ogóle być zaliczane do Pseudo-Platoniki. Druga kategoria błędnie przypisanych tekstów obecnych we wczesnych źródłach wschodnich, a także krążących w średniowiecznej Anglii przed renesansem, obejmowała dyskusje na temat moralności, metafizyki, alchemii, astrologii, zielarstwa, proroctw, praktyk okultystycznych, a nawet wczesnych prób zrozumienia ekonomii.

Powszechnie uważa się, że ezoteryczne dzieła platońskie pochodzą ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, a nawet z Bliskiego Wschodu, skąd rozprzestrzeniły się na zachód, docierając do Francji i Anglii. Nie zakładając pochodzenia i patrząc tylko na miejsce dystrybucji tekstów, druga kategoria Pseudo-Platoniki krążyła mniej więcej w tym samym czasie w różnych częściach Europy Zachodniej, Środkowej i Wschodniej, a także w niektórych częściach Bliskiego Wschodu.

Niezależnie od tego, czy te teksty zostały fałszywie przypisane Platonowi z niewiedzy, czy też wynikało to z błędów popełnionych podczas wielokrotnego kopiowania tekstu na przestrzeni wieków, błędnych tłumaczeń lub innych przyczyn, rozprzestrzeniły się one na znacznie większym obszarze, w większej liczbie i we wcześniejszym okresie niż większość lub wszystkie teksty platońskie, które pojawiły się później w okresie renesansu. Jak już wspomniano, teksty renesansowe były wcześniej praktycznie nieznane.

Odrodzenie studiów nad starożytną Grecją we Florencji w XIV i XV wieku wprowadziło większość znanych obecnie dzieł Platona do Europy Zachodniej. Ale co by było, gdyby teksty wprowadzone przez tłumaczy rodziny Medyceuszy u progu renesansu zostały poddane takiej samej krytycznej analizie jak teksty późnośredniowieczne? Czy wszystkie te pierwsze wydania są na tyle niepodważalne, aby wiarygodnie odrzucić autentyczność już krążących dzieł przypisywanych Platonowi? Nie według zdecydowanych oskarżeń kontrowersyjnego francuskiego uczonego, który twierdził, że szeroko rozpowszechnione w średniowieczu i renesansie redagowanie i fałszowanie starożytnych klasyków miało wpływ na dzieła Platona i wielu innych autorów.

 

Wczesne korekty i oskarżenia o fałszerstwo

W okresie gwałtownych przemian politycznych i religijnych po obu stronach kanału La Manche przyszło na świat dwóch wybitnych rewizjonistów: angielski fizyk Isaac Newton (1643–1727) i francuski filolog klasyczny Jean Hardouin (1646–1729). Życie, zainteresowania i poglądy tych mężczyzn na temat studiowania starożytności klasycznej były do siebie niezwykle podobne. Obydwaj wierzyli, że uczeni renesansowi (świadomie lub nieświadomie) pomieszali historie starożytnych narodów, i to nie w drobnych szczegółach, ale popełniając poważne błędy sięgające nawet kilku stuleci. Obaj uważali również, że ich błądzący poprzednicy stworzyli pozory występowania anomalii chronologicznych i innych problemów z powodu słabej znajomości starożytnych języków i kalendarzy i często bardziej zaciemniali starożytne źródła, niż je wyjaśniali.

Newton posunął się nawet do rewizji chronologii starożytnych narodów, ale zmarł w roku 1727, nie ukończywszy swojego dzieła. Redaktor uporządkował jego treść i opublikował je w roku 1728 pod tytułem The Chronology of Ancient Kingdoms Amended (Poprawiona chronologia starożytnych królestw). Chociaż dziś mało znane, to pośmiertne dzieło stanowi ostatni i nieukończony wkład Newtona do świata nauki. Ten angielski geniusz jest jednak bardziej znany ze swoich prac nad grawitacją, rachunkiem różniczkowym, światłem, a nawet bardziej ezoterycznych zainteresowań, takich jak alchemia, ale prawie wcale z rewizjonizmu chronologicznego, którym zaczął się zajmować pod koniec życia.

 

 

Portret Isaaca Newtona autorstwa Gottfrieda Knellera z roku 1689.